محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
308
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
عضو دردناك مىخلد « 21 » . ترترك - [ بفتح تاى اول و دوم و راى مهملهء اول ] همان تر مرقوم كه او را ترندك نيز گويند « 22 » و در فرهنگ [ بضم هر دو تا ] موضعى است در كوه چهل مقام شيراز كه كودكان از آن فرو لغزند و [ بكسر هر دو تا ] بمعنى سبك و بىتمكين باشد . تنبك و تنبوك - هر دو بفتح تا و سكون نون و ضم با بمعنى كباده باشد ، و در نسخهء ميرزا بمعنى جناغ زين باشد و جناغ دوال پهن باشد كه در ركاب زين كشند . و در شرفنامه بمعنى فرود دامن « 1 » زين آمده . اما اين بيت استاد ابو الفرج مؤيد معنى اولست : بيت كمان رستم دستان به نرمى * كم از تنبوك نرم شهريارست و در ادات الفضلا تنبك دريچهء زين و تنبوك جناغ « 2 » زين باشد « 23 » . تافشك - بفتح فا و شين معجمه ارضه باشد كه او را ريونجو « 3 » نيز گويند . تلوك - [ بفتح تا و ضم لام ] نشانهء تير باشد « 24 » . تنتاك - [ بعد از نون تاى قرشت . به وزن افلاك ] نام پادشاهى و نيز نام مردى باشد . ترشك - [ بضم تا و سكون راى مهمله و فتح شين ] نام پرندهايست سبز فام . كذا فى الادات و نام گياهى نيز باشد . و نام دو قسم از ميوه نيز باشد « 4 » . تنبك - آن چنبر « 5 » عميق كه يك جانب آن را پوست خام گرفته باشند تا بوقت كار « 6 » اجلاف زنند . حكيم انورى گويد : بيت و انجا كه فتد مال تو در معرض قسمت * تنبك زند و حق طمعها بگذارد دنبك و طنبك نيز گويند . تلخك - مصغر تلخ . و نيز نام گياهى است و در نسخهء حليمى كاسنى باشد . و در فرهنگ بمعنى حنظل باشد . مثالش شيخ نظامى گويد : بيت بسا حاجى كه خود را ز اشتر انداخت * كه تلخك را ز ترشك باز نشناخت و اين بيت مثال ترشك مرقوم نيز مىشود ، بمعنى دوم « 25 » تيزك - مصغر تيز بمعنى تند . و نيز ترهايست كه طعم او تيز باشد « 5 » تفك - [ بضم تا و فتح فا ] چوبى مجوف بدرازاى نيزه كه گلولهء گلين بباد از آن اندازند و مرغان ريزه را بدان زنند . مثالش ابن يمين گويد : نظم « 7 » همچو سيمرغ كه طوفان نبرد از جايش * نه چو گنجشك كه افتد بدم باد تفك ترليك - [ بكسر تا و لام ] همان ترلك « 26 » مرقوم . مثالش نزارى قهستانى گويد :
--> ( 1 ) « س » : فرودان . ( 2 ) چناغ . ( 3 ) « ب » : رونجو ( و اين ضبط نيز صحيح است ) . ( 4 ) « ب » : آمده . ( 5 ) « س » : جيز . ( 6 ) كلمه از « ب » و « ن » است . ( 7 ) كلمه از « ن » است . ( 21 ) در برهان بمعنى آبلههايى كه در ديگ آب جوشان بسبب پخته شدن گوشت يا در ميان روغن جوشان بهم مىرسد و بمعنى بخارى كه از پاره شدن آبلهء ديگ مىجهد آمده است . ( 22 ) يعنى مرغ صوفى و صعوه ( برهان ) . و نيز به ترتگ رجوع شود . ( 23 ) در برهان معنى بسر انگشت چيزى برداشتن و خوردن و يا گرفتن چيز خوردنى با انگشت سبابه و ابهام و وسطى و دريچهء زرگر و صفارى نيز هست . ( 24 ) در برهان بمعنى ظرف صراحى كه به صورت شير و گاو و ديگر حيوانات سازند و در آن شراب خورند نيز هست . ( 25 ) يعنى بمعنى نام گياه . ( 26 ) يعنى قباى آستين كوتاه پيش باز .